.:::. زندگی با ریاضیات .:::.

(( خط راست نه تنها در هندسه ، که در اخلاقیات نیز بهترین و کوتاهترین خط است ))

خوارزمی کیست ؟
ساعت ٤:٢٤ ‎ب.ظ روز ٢۱ اسفند ۱۳۸٦   کلمات کلیدی: ریاضیدانان

محمد بـن موسی خوارزمی مجوسی با کنیه ابوعبدالله ، متوفی به سال 232 هجری قمری ، نخستین ریاضی دان برجسته جهان اسلام ، منجّم ، جغرافی دان و مورخ ایرانی است . او یکی از بزرگترین دانشمندان مسلمان و بزرگترین عالم زمان خود بود که در خوارزم و بنا به قولی در سال در سال 185 هجری قمری در نزدیکی بغداد پا به عرصه وجود نهاد . بعضی معتقدند وی در حدود سال 130 هجری قمری در شهر خوارزم ( خیوه ) به دنیا آمد . اجدادش اهـل خـوارزم بودند ، اما به احتمال زیاد خودش از اهالی قطر بولی ، منطقه ای نزدیک بغداد بود .


از زندگی خوارزمی چندان اطلاعی که قابل اعتماد باشد ، در دست نیست ؛ زیرا در بعضی موارد که ذکر محمد بن موسی می رود ، معلوم نیست که مقصود محمد بن موسی خوارزمی است یا محمد بن شاکر ( = بنو موسی ).

تاریخ مرگ وی نیز به تحقیق به دست نیامده است . بعضی وفات او را بین 220 و 230 هجری قمری و برخی بعد از 232 هجری قمری دانسته اند . عده ای نیز معتقدند او در سال 233 هجری قمری دار فانی را وداع گفت .

این دانشمند شهیر اسلام ، یکی از منجمان دربار مأمون ، خلیفه عباسی و احتمالاً یکی از مباشرین رصدهای وی و عضو « دارالحکمه » بود که گروهی از دانشمندان در بغداد به سرپرستی مأمون در آن فعالیت می کردند .

خوارزمی ، اولین کسی بود که اعداد علامت دار را به کار برد . او برای این کار ، اصطلاحاتی را به کار می بُرد و اعداد منفی را ناقص و اعداد مثبت را زاید می نامید . به طور مثال ، او عدد ( 2ـ ) را دو ناقص و ( 2 + ) را دو زاید نام گذاری کرده بود . تا آن زمان ، کاربرد حروف در ریاضیّات ، متداول نبود . خوارزمی در حل مجهولی ، عدد مجهول را « شی ء » و مجذور مجهول را « مال » می نامید .

مورخان در آثار خود آورده اند که او برای مسلط شدن بر علوم هندی ، سفری به هندوستان کرده بود . خوارزمی علوم یونانی و هندی را با هم تلفیق کرد . کتاب هایی که وی درباره ارقام هندی نگاشته است ، بعد از آن که در قرن دوازدهم به زبان لاتینی منتشر شد ، تأثیر خاص بر اروپاییان گذارد . در این باب می توان کتاب « حساب خوارزمی » را نام برد . متن عربی این کتاب از بین رفته است ولی ترجمه لاتینی آن از قرن دوازدهم میلادی موجود است . اهمیت این کتاب در این است که مسلمان ها و اروپائیان را با شمار هندی آشنا ساخت . لفظ آلگوریتم ( Algoritm  ) و آلگوریسم (Algorism  ) و نظایر آن ها در زبان های اروپایی که به مـعنی فـن مـحاسبه بـا ارقـام یـا عـلامت هـای مـخصوص دیـگر بـه کار مـی رود ، برگردان « الخوارزمی » می باشد و هم اکنون این کلمه برای بیان روش دوری از محاسبه می آید که صورت قاعده ای را پیدا کرده باشد .

گفتنی اسـت کـه هـیچ یک از ریاضیدان های قرون وسطی ، اثر او را در تطور فکر ریاضی نداشته اند . آثار او در ریاضیات و نجوم ، اهمیت بسیار داشته است . وی بیش از هر ریاضی دان دیگر ، بر آیندگان تأثیر داشته است . در ریاضیات ، کتاب « حساب الجبر و المقابله » و « کتاب الجمع و التفریق » از اوست . کتاب جبر وی نخستین کتابی است که به نام جبر و مقابله نوشته شده است ، که آن را به مأمون تقدیم کرد . بـه هـمین خاطر ، خوارزمی را می توان یکی از بنیان گذاران علم جبر ، به عنوان رشته ای متمایز از هندسه شمرد . او با این اثر ، نام این علم را در خاور و باختر تعیین کرده است . نام علم جبر در زبان های اروپایی از نام این کتاب گرفته شده است . این کتاب ( به قول وی « مختصر » ) قـرن ها مـرجع و مأخذ اروپاییان به شمار می رفت و تا سال های « 1603 ـ 1540 میلادی » مبنای مطالعات علمی آن ها در این رشته بود . ترجمه لاتینی این کتاب به « یوهانس هیسپالنسیس » و ترجمه لاتینی دیگر آن به ط گراردوس کرمونسیس » منسوب است . در ضمن ، « رابرت چستری » نیز آن را به لاتینی ترجمه کرد ، که این ترجمه را می توان آغاز علم جبر در اروپا دانست . متن جبر و ترجمه انگلیسی آن به وسیله « فردریک روزن » در سال 1831 میلادی در لندن به چاپ رسیده است.  

از کـارهای متأخر ، در این زمینه می توان به کتاب ترجمه لاتینی « جبر الخوارزمی » اثر « لویی شارل کارپینسکی » اشاره کرد که مشتمل بر مقدمه ، حواشی ، تعلیقات انتقادی و ترجمه به زبان انگلیسی است .

خـوارزمی ، دسـتی تـوانا در عـلم نـجوم نـیز داشت . او همراه با سایر منجمانی که مأمون برای اندازه گیری طول قوس یک درجه نصف النهار مأمور کرده بود ، در این کار شرکت داشت . وی دو تحریر از سند هند فراهم کرد . « زیج خوارزمی » مانند سایر زیج ها ، علاوه بر جدول های نجومی و مثلثاتی ، مشتمل بر مقدمه نسبتاً مفصل در علم نجوم است که در حکم نجوم نظری مـی باشد .  جدول های نـجومی و مـثلثاتی خوارزمی که « مسلمه مجریطی » در آن ها تجدید نظر کرد ، در سال 1126 میلادی به وسیله « ادلارد » به لاتینی ترجمه شد . این جدول ها عــلاوه بر « جـیب » ، مـشتمل بـر « ظل » نـیز می باشد . بعضی احتمال داده اند که « ظل » را مسلمه مجریطی در آن وارد کرده است .

ایـن اندیشمند ، دو کتاب هم در باب « اصطرلاب » نوشته است . یکی کتاب « العمل بالاصطرلاب » و دیگری کتاب « عمل الاصطرلاب » می باشد . از این دو کتاب و کتاب « الرخامه »  وی اثری بر جای نمانده است .

خـوارزمی به اشــاره مــأمون ، اطلسی از نــقشه های آسمان و زمین فراهم کرد و کتاب « صورة الارض » را تألیف نمود که در آن متن و نقشه های جغرافیایی بطلیموس را اصلاح کرده است . این کتاب را « نالینو » به زبان ایتالیایی ترجمه کرده و با حواشی و تحقیقات دقیق در رُم به چاپ رسانیده است .

کتاب های « تقویم البلدان » و « الفَلَک » نیز از او می باشد که به زبان های اروپایی ترجمه شده است.